Gaslekdetectie
Kruisgevoeligheid bij vaste gasdetectie: wat je mist en wat akoestische detectie wel ziet
GasProtex · 11 mei 2026 · 6 minuten leestijd
Vaste gasdetectoren zijn ontworpen om een beperkt aantal gassen te meten (vaak één). In de praktijk reageren ze ook op andere gassen. Dat fenomeen heet kruisgevoeligheid, en het leidt tot twee problemen: valse alarmen bij gassen die er niet toe doen, en gemiste lekken bij gassen die de sensor niet herkent. In dit artikel leggen we uit hoe kruisgevoeligheid werkt, welke combinaties in de industrie het vaakst voorkomen en waarom akoestische lekdetectie (ultrasoon) dit probleem omzeilt.
Wat is kruisgevoeligheid?
Kruisgevoeligheid (cross-sensitivity) treedt op wanneer een gassensor reageert op een gas waarvoor hij niet is ontworpen. Dat is geen defect. Het is een inherente eigenschap van de meetprincipes waarop chemische en elektrochemische sensoren werken.
Een elektrochemische CO-sensor werkt door koolmonoxide te oxideren op een elektrode. Maar waterstof ondergaat dezelfde oxidatiereactie. Het gevolg: de CO-sensor geeft een uitlezing alsof er koolmonoxide aanwezig is, met een respons van 20 tot 60 procent (afhankelijk van het sensortype). 200 ppm waterstof kan zo een alarm geven dat lijkt op 40 tot 120 ppm CO. De sensor doet precies wat hij ontworpen is om te doen, maar interpreteert het verkeerde gas.
Hetzelfde geldt voor katalytische sensoren (pellistors). Ze meten de warmte die vrijkomt bij verbranding van een brandbaar gas op het sensoroppervlak. Maar elk brandbaar gas produceert warmte bij verbranding. Een methaan-sensor reageert daardoor ook op propaan, butaan, waterstof en ethanol, elk met een andere gevoeligheidsfactor.
Multigas-detectoren combineren meerdere sensoren in één behuizing. Dat lost het kruisgevoeligheidsprobleem niet op: elke sensor heeft dezelfde beperkingen als wanneer hij afzonderlijk zou werken. Het voordeel is dat een ervaren operator de uitlezingen naast elkaar kan leggen. Maar die interpretatie vereist kennis van de kruisgevoeligheidsdata per sensor, en die kennis is in de praktijk niet altijd aanwezig bij de operator ter plaatse.
Twee problemen: vals alarm en gemiste lekken
Vals alarm (false positive)
Een sensor geeft alarm terwijl het doelgas niet aanwezig is. Het alarm wordt veroorzaakt door een ander gas dat de sensor triggert. Het directe gevolg: onnodige evacuaties, productiestilstand, en na verloop van tijd alarmvermoeidheid. Als operators regelmatig te maken krijgen met valse alarmen, neemt het vertrouwen in het systeem af. Op het moment dat er een echt alarm komt, is de reactie trager.
Gemist lek (false negative)
Minder bekend maar gevaarlijker: kruisgevoeligheid kan ook leiden tot een te lage uitlezing. Als een interfererend gas de sensor op een andere manier beïnvloedt (door vergiftiging of verzadiging), kan de gevoeligheid voor het doelgas afnemen. Het resultaat: het lek is er, de concentratie stijgt, maar de sensor geeft geen alarm. Siliconen, zwavel en andere katalysatorvergiften zijn berucht om dit effect bij pellistor-sensoren.
Veelvoorkomende kruisgevoeligheden in de industrie
| Sensor (doelgas) | Interfererend gas | Effect | Sector waar dit speelt |
|---|---|---|---|
| CO (elektrochemisch) | Waterstof (H₂) | Vals CO-alarm door H₂-oxidatie op de elektrode | Waterstofinstallaties, brandstofcellen, acculaadruimtes |
| H₂S (elektrochemisch) | SO₂ | Vals H₂S-alarm (positieve respons) | Petrochemie, raffinaderijen |
| H₂S (elektrochemisch) | NO₂ | Onderdrukte uitlezing, lek wordt gemist | Petrochemie, rioolwaterzuivering |
| H₂S (elektrochemisch) | H₂ | Vals H₂S-alarm (positieve respons) | Waterstofnabije installaties |
| LEL/methaan (pellistor) | Siliconen, zwavel | Sensorvergiftiging, permanent gevoeligheidsverlies | Chemie, farmaceutische productie, cleanrooms |
| LEL/methaan (pellistor) | Propaan, butaan, ethanol | Afwijkende uitlezing (te hoog of te laag, afhankelijk van responsfactor) | Tankopslag, LPG, voedingsmiddelenindustrie |
Deze tabel is niet uitputtend. Elke sensorfabrikant publiceert kruisgevoeligheidsdata voor zijn specifieke sensoren. Het punt is dat kruisgevoeligheid geen randgeval is, maar een structureel gegeven in elke installatie met meerdere gastypen.
Alarmvermoeidheid: het onzichtbare risico
Het gevaarlijkste gevolg van kruisgevoeligheid is niet het individuele valse alarm, maar het patroon dat erop volgt. Als een CO-detector in een acculaadruimte regelmatig afgaat door waterstof uit ladende accu's, leert het team dat alarm te negeren. Als een H₂S-sensor in een raffinaderij regelmatig reageert op SO₂ uit een naburig proces, wordt de drempel verhoogd.
Dat is alarmvermoeidheid. Het systeem werkt technisch, maar het vertrouwen is weg. En op het moment dat er een echt lek optreedt, is de reactie te laat of blijft uit.
Waarom akoestische detectie dit probleem niet heeft
Akoestische lekdetectie (ultrasoon) werkt op een fundamenteel ander principe. De camera detecteert geen gasconcentratie en voert geen chemische reactie uit. Hij detecteert geluid: het ultrasone geluid dat ontstaat wanneer gas onder druk door een opening stroomt.
Geen kruisgevoeligheid. Er is geen chemisch of elektrochemisch meetprincipe dat door andere stoffen beïnvloed kan worden. Of er nu methaan, waterstof, ammoniak of schoonmaakmiddel in de lucht hangt, het meetresultaat wordt niet beïnvloed.
Geen valse alarmen door interfererende gassen. De camera reageert alleen op het geluid van een lek. Achtergrondgassen, dampen of stof veroorzaken geen vals signaal.
Geen sensorvergiftiging. Er is geen katalytisch oppervlak dat aangetast kan worden. De camera heeft geen verbruikbare sensor die na blootstelling aan siliconen of zwavel vervangen moet worden.
Geen kalibratie tegen specifieke gassen. De camera hoeft niet gekalibreerd te worden voor een doelgas. Hij werkt voor elk gas onder druk, zonder correctiefactoren of responsfactortabellen.
Niet óf-óf, maar én-én
Akoestische detectie vervangt vaste gasdetectie niet. Vaste sensoren meten concentratie en geven continu alarm bij gevaarlijke niveaus. Dat is essentieel en wettelijk vaak verplicht.
Maar vaste sensoren hebben blinde vlekken, en kruisgevoeligheid is er een van. Een periodieke akoestische scan vult die gaten: het vindt lekken ongeacht het gastype, zonder last van interfererende gassen, en lokaliseert de bron tot op de exacte positie.
De combinatie van continue concentratiemeting (vast) en periodieke leklokalisatie (akoestisch) geeft het meest betrouwbare beeld van je installatie.
Wat past bij jouw situatie?
Je hebt last van valse alarmen en vermoedt kruisgevoeligheid.
Een akoestische scan (ultrasoon) kan bevestigen of er daadwerkelijk lekken zijn op de posities waar je sensoren alarm geven. Lees meer over onze aanpak.
Je wilt weten hoe akoestische detectie zich verhoudt tot je vaste systeem.
Lees ons artikel: Akoestische lekdetectie naast je vaste gasdetectie.
Je wilt sparren over de betrouwbaarheid van je gasdetectiesysteem.
Plan een kennismakingsgesprek.
GasProtex is specialist in gas- en persluchtlekdetectie voor de Nederlandse industrie. ATEX-gecertificeerd (zone 2/22). VCA-vol.
Wil je weten waar jouw lekken zitten?
Een quickscan geeft je in een dagdeel een compleet beeld van je perslucht- of gassysteem.