Gaslekdetectie

Akoestische lekdetectie naast je vaste gasdetectie: waar zit de aanvulling?

GasProtex · 7 mei 2026 · 7 minuten leestijd

Vaste gasdetectie is de standaard in de chemie, petrochemie en voedingsmiddelenindustrie. Terecht: het biedt 24/7 bewaking van bekende risicozones. Maar vaste detectoren hebben blinde vlekken. In dit artikel laten we zien waar die zitten, en hoe akoestische lekdetectie (ultrasoon) ze aanvult. Niet als vervanging, maar als aanvulling.

Wat vaste gasdetectie goed doet

Vaste gasdetectoren meten continu gasconcentraties op vooraf bepaalde posities. Ze zijn gasspecifiek: een katalytische sensor voor brandbare gassen, een elektrochemische sensor voor toxische gassen als H₂S of NH₃, een infraroodsensor voor koolwaterstoffen of CO₂. Bij een overschrijding van de ingestelde drempelwaarde volgt een alarm. Bij hoge concentraties kan het systeem automatisch ventilatie activeren of een proces uitschakelen.

Dit is de eerste verdedigingslijn. In ATEX-zones, bij koelinstallaties met ammoniak, bij opslag van brandbare gassen: vaste detectie is wettelijk vaak verplicht en is de basis van je gasbeheersing. Daar verandert niets aan.

Naast puntdetectoren wordt in de petrochemie en bij opslagtanks ook open-pad detectie (line-of-sight IR) ingezet. Daarbij loopt een infraroodstraal tussen een zender en ontvanger over afstanden van 5 tot 200 meter. Het voordeel: een groter bereik per detectiepaar dan een puntdetector, waardoor open-pad detectie standaard is voor perimeterbewaking van grote installaties en laad- en losplaatsen. Het valt onder dezelfde categorie als vaste gasdetectie: continu, stationair en gasspecifiek.

Waar vaste gasdetectie tekortschiet

Het probleem is niet dat vaste detectoren niet werken. Het probleem is dat ze alleen werken op de plek waar ze hangen. En daar zitten vijf fundamentele beperkingen aan.

1. Beperkt bereik per sensor

Een vaste puntdetector meet gasconcentratie in zijn directe omgeving, meestal binnen een straal van een paar meter. Een lek dat tien meter verderop zit, of achter een obstakel, of op een andere hoogte, wordt niet opgepikt. Om een volledige installatie te dekken heb je tientallen tot honderden sensoren nodig. In de praktijk zijn er altijd zones zonder dekking.

Open-pad detectie lost het bereikprobleem deels op, maar introduceert eigen beperkingen. Het systeem is gevoelig voor neerslag, mist, stof en stoom, die het IR-signaal verzwakken. De uitlijning tussen zender en ontvanger is kritisch: trillingen van installaties of windbelasting kunnen vals alarm veroorzaken. En het belangrijkste: open-pad detectie vertelt je dat er ergens langs het pad gas aanwezig is, maar niet waar precies. Bij een pad van 100 meter kan het lek overal zitten.

2. Windrichting en ventilatie

Gas verspreidt zich met de luchtstroom. Als de wind het gas van de sensor af blaast, komt er geen alarm. Buiten is windrichting onvoorspelbaar. Binnen is het niet beter: productieruimtes in de voedingsmiddelenindustrie hebben vaak geforceerde afzuiging, koelinstallaties staan in mechanisch geventileerde ruimtes. De luchtstroom voert het gas weg voordat het de sensor bereikt.

3. Intermitterende lekken

Niet elk lek is constant. Lekken die alleen optreden bij bepaalde procesomstandigheden, temperaturen of drukvariaties worden door vaste detectie niet altijd opgepikt. De sensor meet op het moment dat het gas er is. Maar als het lek alleen lekt tijdens een proceswissel of bij opwarming, en de sensor op dat moment niet genoeg concentratie meet, blijft het onzichtbaar.

4. Geen lokalisatie

Een vaste detector geeft aan dát er gas aanwezig is, maar niet wáár het lek zit. Bij een alarm weet je dat er ergens in de buurt van sensor 47 een verhoogde concentratie is. Maar de exacte bron (of het een flensverbinding is, een klep, een pakking of een lasnaad) dat vertelt het systeem je niet. Voor reparatie moet je alsnog zoeken.

5. Gasspecifiek, niet universeel

Elke sensor is afgestemd op een specifiek gas of gasgroep. Een methaansensor detecteert geen ammoniak. Een H₂S-sensor reageert niet op waterstof. Als er een onverwacht gas vrijkomt, of als een installatie meerdere gassen verwerkt, kunnen er gaten in de detectie zitten die pas zichtbaar worden bij een incident.

Lees ook: Lekdetectie methoden vergeleken

Lees ook: Kruisgevoeligheid bij vaste gasdetectie

Wat akoestische lekdetectie anders doet

Akoestische lekdetectie (ultrasoon) werkt op een fundamenteel ander principe. In plaats van gasconcentratie te meten, detecteert het geluid: het ultrasone geluid dat ontstaat wanneer gas onder druk door een opening ontsnapt. Dat geluid is onafhankelijk van het type gas, de windrichting of de ventilatie.

Concreet betekent dit:

Geen blinde vlekken door wind of ventilatie. Het geluid van een lek verplaatst zich niet met de luchtstroom. Of de wind nu van links of rechts komt, het ultrasone signaal blijft op de bron.

Lokalisatie tot op de bron. De camera toont een live beeld met een overlay die aangeeft waar het geluid vandaan komt. Je ziet niet alleen dát er een lek is, maar exact wáár.

Gastype-onafhankelijk. Perslucht, stikstof, waterstof, CO₂, ammoniak, methaan, propaan: elk gas dat onder druk door een opening ontsnapt, produceert ultrasoon geluid. Één instrument dekt alle gastypen.

Lees ook: Welke gassen kun je met akoestische lekdetectie opsporen?

Op afstand, zonder stilstand. Detectie tot tientallen meters afstand, zonder dat je het proces hoeft te onderbreken. Geen steigers nodig om bij hoog leidingwerk te komen.

Een andere mobiele methode is Optical Gas Imaging (OGI): een handheld infraroodcamera die gaswolken visualiseert. OGI is effectief voor het opsporen van grotere fugitieve emissies, maar heeft beperkingen. Het werkt alleen bij gassen die infraroodstraling absorberen (koolwaterstoffen, SF₆), niet bij perslucht, stikstof of waterstof. Er is een temperatuurverschil nodig tussen het gas en de achtergrond, wat detectie in sommige omstandigheden lastig maakt. En de aanschafkosten liggen boven de €80.000. Akoestische detectie is gastype-onafhankelijk, niet afhankelijk van temperatuurverschillen en werkt op basis van het geluid van de lekbron zelf in plaats van de gaswolk. Bij waterstof is dat verschil bijzonder groot: infraroodcamera's zijn volledig blind voor H₂. Meer daarover in Waterstoflekdetectie: waarom traditionele methoden tekortschieten.

De vergelijking in één overzicht

Geen van beide methoden vervangt de ander. Vaste detectie bewaakt continu. Akoestische detectie lokaliseert en vindt wat vaste detectie mist.

ATEX en mobiele inspectie-apparatuur

Een veelgestelde vraag: mag je met mobiele apparatuur een ATEX-zone in? Het antwoord is ja, mits de apparatuur ATEX-gecertificeerd is voor de betreffende zone.

De VNCI heeft samen met Vemobin, VOTOB, NOVE en Deltalinqs de “ATEX-handreiking Industrie” opgesteld (versie 4.0, gepubliceerd via Veiligheid Voorop). Deze handreiking geeft bedrijven handvatten bij het selecteren van tijdelijke mobiele apparatuur voor gebruik in ATEX-gezoneerde gebieden. Onder voorwaarden biedt de handreiking ruimte voor maatwerk in zone 2 en zone 22, onder begeleiding van een ATEX-deskundige.

De Crysound 8125, de akoestische camera waarmee GasProtex werkt, is ATEX-gecertificeerd voor zone 2 en zone 22. Dat betekent dat inspecties in explosiegevaarlijke zones direct uitvoerbaar zijn, zonder dezonering of aanvullende maatregelen. Dit past binnen het kader van de VNCI-handreiking.

Lees ook: ATEX-zones uitgelegd: wat betekent zone 2 voor lekdetectie? · Lekdetectie-normen voor industriële gassen

Waar de aanvulling concreet zit

Chemie en petrochemie

In een chemisch complex met honderden flensverbindingen, kleppen en instrumentaansluitingen is volledige dekking met vaste sensoren economisch niet haalbaar. Een periodieke akoestische inspectie dicht de gaten. Je vindt lekken die tussen sensoren in zitten, achter isolatie, op hoogte, of in zones waar de ventilatie het gas wegvoert voordat het een sensor bereikt.

Bij een turnaround of onderhoudsperiode is een scan van het volledige leidingsysteem in een dagdeel uitvoerbaar. Het resultaat: een kaart van alle actieve lekken, met locatie, geschat debiet en herstelprioriteit.

Voedingsmiddelenindustrie

Bij zuivelfabrieken, brouwerijen en aardappelverwerkers zijn NH₃-koelinstallaties en CO₂-systemen standaard. Vaste detectie bewaakt de machinekamer. Maar leidingwerk door productieruimtes, laadperrons en technische gangen valt vaak buiten de dekking. Een periodieke akoestische scan brengt deze blinde vlekken in kaart.

Perslucht speelt hier ook mee: voedingsmiddelenbedrijven gebruiken grote hoeveelheden perslucht voor verpakking, transport en reiniging. Persluchtlekken vallen buiten het bereik van gasdetectoren (het is immers lucht, geen gevaarlijk gas), maar kosten net zo goed duizenden euro's per jaar aan energie.

Wat dit in de praktijk oplevert

Een akoestische scan levert per gevonden lek: de exacte locatie (foto met overlay), een geschat debiet in liter per minuut, de berekende jaarlijkse kosten en een herstelprioriteit. Alle lekken worden vastgelegd in een klantportaal met QR-codes per asset, zodat bij een vervolgbezoek direct duidelijk is of een lek gerepareerd is of niet.

Het doel is niet om vaste gasdetectie overbodig te maken. Het doel is om de blinde vlekken te dichten die vaste detectie per definitie heeft. De combinatie van continue monitoring (vast) en periodieke inspectie (akoestisch) geeft het meest complete beeld van je installatie.

Lees ook: Wat kost een persluchtlek?

Wat past bij jouw situatie?

GasProtex is specialist in gas- en persluchtlekdetectie voor de Nederlandse industrie. ATEX-gecertificeerd (zone 2/22). VCA-vol.