ATEX & Compliance

Akoestische camera in ATEX-omgeving: hoe werkt het?

GasProtex · 19 mei 2026 · 6 minuten leestijd

Een akoestische camera laat gas- en persluchtlekken zien zonder de installatie aan te raken, zonder open vuur en zonder elektrische ontsteking. Dat klinkt simpel, maar daaronder zit een combinatie van natuurkunde en signaalverwerking. Dit artikel legt uit hoe het werkt, waarom het in een ATEX-zone veilig kan, en wanneer een akoestische scan wel of niet de juiste methode is.

De korte versie

Een akoestische camera is een microfoon-array gecombineerd met een optische camera. De microfoons pikken ultrasone geluiden op die ontstaan wanneer gas of perslucht onder druk door een opening ontsnapt. Met signaalverwerking wordt de richting van het geluid bepaald, en het resultaat wordt als gekleurde hot-spot over het optische beeld gelegd. Je ziet dus letterlijk waar het lek zit.

Voor ATEX-omgevingen is dit type inspectie aantrekkelijk: het apparaat hoeft geen contact te maken met de installatie, vereist geen elektrische ingreep, en werkt op afstand. Voldoende afstand betekent dat de operator buiten de risico-zone kan blijven, en het apparaat zelf kan met de juiste certificering ook de zone binnen.

Het natuurkundige principe

Wanneer een gas of een vloeistof onder druk door een kleine opening ontsnapt, ontstaat turbulente uitstroming. De gasstroom is niet gelijkmatig maar chaotisch, met wervels en frequentie-rijke fluctuaties. Die turbulentie genereert een breedband-geluid: een mix van hoorbare en niet-hoorbare frequenties.

Het gedeelte boven 20 kHz is ultrasoon: voor het menselijk oor onhoorbaar, maar wel meetbaar met geschikte microfoons. Industriële akoestische camera's werken vaak in een breder bereik dat doorloopt tot circa 100 kHz, afhankelijk van model en toepassing.

Twee eigenschappen van ultrasoon geluid maken het bijzonder geschikt voor lekdetectie:

Korte golflengte: ultrasoon heeft een veel kortere golflengte dan hoorbaar geluid. Dat geeft betere richtingsgevoeligheid: een microfoon-array kan veel preciezer aangeven uit welke hoek het geluid komt.
Snelle demping: ultrasoon wordt snel gedempt door lucht en obstakels. Achtergrondgeluid van pompen, motoren of generatoren (typisch lager-frequent) stoort het lek-signaal nauwelijks.

Voor een lek is een drukverschil nodig: de gasstroom moet turbulent zijn om ultrasoon geluid te produceren. Bij heel lage drukverschillen of bij gas dat traag uitlekt door een afdichting zonder versnelling, kan de turbulentie te zwak zijn om akoestisch op te pikken. Daar zit een natuurlijke beperking van de methode.

Wat doet de camera zelf?

Een akoestische camera bestaat uit drie hoofdcomponenten:

Microfoon-array: een grid van tientallen tot honderden gevoelige microfoons, vaak MEMS-microfoons. Hoe meer microfoons, hoe nauwkeuriger de richtingsbepaling.
Optische camera: een gewone visuele camera die het scherm-beeld levert waaroverheen de geluidsbron wordt geprojecteerd.
Signaalverwerking (beam-forming): een rekenkern die op basis van het verschil in aankomsttijd van het geluid tussen de microfoons berekent uit welke hoek het signaal komt. Het resultaat: een richting-kaart van waar geluid vandaan komt.

De gebruiker ziet op het scherm het optische beeld met daaroverheen een gekleurde laag (een "akoestische heatmap"): rood waar veel ultrasoon geluid vandaan komt, blauw waar niets is. Bij de instelling op ultrasoon (20+ kHz) verdwijnen pompen, motoren en mensenstemmen uit beeld, en blijven alleen de lekken over.

Hoe groot de detectie-afstand is, hangt af van leksoort, druk, omgevingsgeluid en de specifieke camera. Voor bekende industriële situaties varieert dat van enkele meters tot tientallen meters. Een Quickscan toetst dit voor jouw specifieke installatie.

Waarom is dit veilig in een ATEX-zone?

Drie eigenschappen maken akoestische detectie geschikt voor explosiegevaarlijke omgevingen.

Geen ontstekingsbron in werking

Het meten is passief: het apparaat zendt niets uit, het luistert alleen. Geen vonken, geen warmte-uitstoot bij normale werking, geen elektromagnetische pulsen die een explosieve atmosfeer zouden kunnen ontsteken.

Geen fysiek contact met de installatie

De meting gebeurt op afstand. Geen aansluitingen, geen sensor in de gasstroom, geen monsters die uit het systeem worden genomen. De installatie blijft op druk, in bedrijf, zonder verstoring.

Werkt op afstand

Voor veel inspecties hoeft de camera de risico-zone niet eens binnen te komen. Vanuit een aangrenzende veilige zone of een vrij gebied kan de installatie van buitenaf worden gescand. De ATEX-eisen aan het apparaat gelden dan niet, alleen aan de operator-procedure.

Voor situaties waar de camera wel de zone binnen moet (bv. een afgesloten ruimte met explosiegevaar), is een ATEX-gecertificeerd apparaat nodig. Welke certificering precies, hangt af van de zone. Dat behandelt het artikel Lekdetectie in ATEX zone 1 en zone 2.

Welke ATEX-certificering heeft een akoestische camera nodig?

Dat hangt af van de zone waarin de camera wordt ingezet:

Niet-ATEX uitvoering: mag worden gebruikt in vrije gebieden of in een aangrenzende veilige zone om vanaf afstand te meten. Vaak voldoende voor 80 tot 90 procent van praktijksituaties.
ATEX 3G (Zone 2): voor inspecties waarbij de camera zelf Zone 2 binnenkomt. Beschermings-type Ex-n of vergelijkbaar.
ATEX 2G (Zone 1): voor inspecties in Zone 1. Beschermings-type Ex-i (intrinsiek veilig, Ex-ib) of Ex-d (drukvast omhulsel). Bij portable camera's is Ex-i de standaard, want Ex-d-omhulsels zijn voor handapparatuur te zwaar.
ATEX 1G (Zone 0): in praktijk bijna nooit toepasbaar omdat Zone 0-ruimtes (binnenkant van tanks, reactorvaten) niet toegankelijk zijn tijdens bedrijf.

Bij aanschaf of inhuur is de markering essentieel. Een geldige ATEX-markering ziet eruit als bijvoorbeeld II 2G Ex db IIC T4 Gben moet zichtbaar op het apparaat staan, samen met een geldig certificaat. Zonder geldig certificaat mag het apparaat de zone niet in, ongeacht wat de leverancier beweert over "ATEX-conformiteit".

Hoe verhoudt het zich tot andere detectie-methodes?

Akoestische detectie is één van vier methodes voor industriële lekdetectie. Een vergelijking:

Methode	Hoe werkt het	Sterk in	Beperking
Akoestische camera	Detecteert ultrasoon geluid van turbulente uitstroming	Brede plant-scan, werkt op afstand, geen contact, geen productiestop	Vereist drukverschil; bij heel lage druk werkt het niet
Snuffeldetectie (handheld)	Operator loopt rond met handheld gasdetector die concentratie meet	Lokale verificatie van vermoede lekken	Vereist menselijke aanwezigheid in de zone; meet pas dichtbij de bron
Tracer gas (helium of waterstof)	Inert gas wordt onder druk in afgesloten systeem geblazen, detector pikt ontsnapping op	Hoge gevoeligheid op gesloten systemen	Vereist productiestilstand en het inbrengen van inert gas
Vaste of stationaire gasdetectie	Sensor permanent geïnstalleerd, meet gasconcentratie ter plaatse	Continue bewaking van bekende risicopunten	Mist lekken buiten meetbereik; bewaakt concentratie, geen lek-bron

In praktijk worden methodes vaak gecombineerd. Een akoestische scan brengt de lekken globaal in kaart, een handheld verifieert de gevonden locaties van dichtbij, en stationaire detectie bewaakt de kritieke punten doorlopend. Dat is geen overkill: elke methode dekt iets dat de andere mist.

Wanneer is akoestische detectie dé juiste keuze?

Akoestische camera-inspectie is het sterkste wanneer aan deze condities is voldaan:

Het systeem staat onder druk (lucht, gas, stoom, vacuüm). Geen druk, geen turbulentie, geen ultrasoon geluid.
Het lek bevindt zich op een toegankelijke positie, zichtbaar vanaf een meetpositie. Compleet ingepakte leidingen geven minder kans op vroege detectie.
Achtergrondgeluid is beheersbaar: niet alle industriële omgevingen zijn gunstig, maar ultrasoon-filtering helpt om motoren en pompen uit het signaal te houden.
Je wil brede coverage in korte tijd: een scan van een hele plant kan in uren wat een handheld-rondje in dagen zou kosten.

Minder geschikt als:

Er nauwelijks drukverschil is (passieve diffusie-lekken)
Het lek zit volledig ingesloten in isolatiemateriaal zonder uitstroom-pad
De omgeving is zo lawaaierig in ultrasoon-bereik dat filtering onvoldoende is (zeldzaam, maar komt voor bij bv. stoom-uitstoot of trillende structuren)

Voor de echt ondoorgrondelijke situaties combineren we akoestische detectie met aanvullende technieken of plannen we een aanvullend tracer-gas-onderzoek.

Wat doet GasProtex met een akoestische camera?

Wij voeren akoestische inspecties uit als dienst, niet als productverkoop. Wat dat voor jou betekent:

Geen apparatuur-investering nodig. Een ATEX-gecertificeerde akoestische camera is een serieuze investering, plus opleiding, plus jaarlijkse vaste kosten. Voor de meeste industriële klanten loont een dienst-model boven eigen aanschaf. Voor de afweging tussen kopen en inkopen, zie Akoestische camera kopen of dienst inkopen?.
Gecertificeerde operator. Onze inspecteurs zijn ATEX-bevoegd en hebben de ervaring om signaal van ruis te scheiden. Een akoestische camera is geen point-and-shoot: interpretatie maakt het verschil tussen 20 vermeende lekken en 5 echte.
Rapport met euro-impact per lek. Per gevonden lek krijg je geschatte uitstroom (liters per minuut), jaarlijkse kosten en CO₂-impact. Daarmee is een lek niet alleen een locatie maar een business case.
Standaard Zone 2 (gas) en Zone 22 (stof) gecertificeerd. Voor Zone 1-inspecties werken we met een gespecialiseerd partner-team. Je hoeft niet zelf bij twee partijen aan te kloppen.

Plan een Quickscan voor jouw installatie

Veelgestelde vragen

Werkt akoestische detectie bij elk type gas?

Ja, de methode meet het geluid van turbulente uitstroming, niet de gassoort zelf. Waterstof, methaan, ammoniak, CO₂, perslucht: allemaal detecteerbaar zolang er een drukverschil is dat turbulentie veroorzaakt. Kleinere moleculen (zoals waterstof) geven onder vergelijkbare omstandigheden vaak een sterker ultrasone signatuur.

Hoe ver kan een akoestische camera "zien"?

Dat varieert per situatie, afhankelijk van leksoort, druk en omgevingsgeluid. Er is geen vast getal dat voor alle situaties klopt. In een typische industriële inspectie kunnen we vaak meerdere meters tot tientallen meters overbruggen, maar dat blijkt pas tijdens de eerste meet-runs op locatie.

Verstoort de meting onze productie?

Nee. De meting is passief: we luisteren, we sturen niets. Geen contact, geen ingreep, geen productiestop. Veelgehoorde reden voor klanten om de akoestische methode te kiezen.

Kan ik een akoestische camera huren in plaats van inhuren als dienst?

Dat kan. De afweging tussen huren, kopen en dienst-inkoop hangt af van inspectie-frequentie, eigen technische bezetting en compliance-eisen. Voor de meeste B2B-industriële klanten met enkele inspecties per jaar is dienst-inkoop het meest kostenefficiënt. Voor klanten met intensieve eigen monitoring of een eigen ATEX-bevoegd team kan aanschaf rendabel zijn.

GasProtex is specialist in gas- en persluchtlekdetectie voor de Nederlandse industrie. ATEX-gecertificeerd (zone 2/22). VCA-vol.

Klaar voor een akoestische inspectie?

Plan een vrijblijvend kennismakingsgesprek of een Quickscan ter plaatse.

Plan een kennismakingsgesprek →Bekijk onze diensten →