ATEX & Compliance

Lekdetectie in ATEX zone 1 en zone 2

GasProtex · 19 mei 2026 · 5 minuten leestijd

Zone 1 en Zone 2 lijken op papier slechts één cijfer verschil. In praktijk bepalen ze welke camera je mag meebrengen, hoe dicht je op de installatie mag komen, en welke methodes überhaupt zijn toegestaan. Dit artikel zet de praktische gevolgen van zone-classificatie naast elkaar, geen norm-recitatie maar werkbare beslis-input voor je volgende inspectie.

De korte versie

Zone 1: explosieve atmosfeer kan regelmatig aanwezig zijn bij normaal bedrijf. Apparatuur moet ATEX-categorie 2G hebben (hoge bescherming), in praktijk Ex-i of Ex-d.

Zone 2: explosieve atmosfeer is bij normaal bedrijf afwezig en kortstondig aanwezig bij fouttoestanden. Apparatuur mag categorie 3G zijn (normale bescherming), in praktijk Ex-n of hoger.

Een akoestische camera die voor Zone 2 is gecertificeerd, mag je dus niet in Zone 1 inzetten. Voor Zone 1 heb je een zwaarder gecertificeerd toestel nodig. Of je werkt vanuit een aangrenzende veilige zone (een ruimte zonder ATEX-classificatie) en inspecteert de Zone 1-installatie van buitenaf.

Zone 1 versus Zone 2: de definities

ATEX-zones worden geclassificeerd op basis van hoe vaak een explosieve atmosfeer aanwezig kan zijn. Het is een kans-classificatie, niet een gevarenklasse. De stof zelf is in beide zones even explosief, maar de frequentie waarmee een ontvlambare wolk kan ontstaan verschilt.

• Zone 1: een explosieve atmosfeer kan af en toe aanwezig zijn bij normaal bedrijf. Richtlijn: tussen 10 en 1.000 uur per jaar. Typisch rond pompen, kleppen, flenzen, monsterpunten en vulpunten: plekken waar productieprocessen regelmatig kortstondig lekken of ontluchten.
• Zone 2: een explosieve atmosfeer is onder normale omstandigheden niet aanwezig. Als ze ontstaat (door een storing of bij onderhoud) dan slechts kortstondig. Richtlijn: minder dan 10 uur per jaar. Typisch de bredere omgeving van procesinstallaties, de productiehal rondom de actieve installatie-zones.

De classificatie is een verantwoordelijkheid van de werkgever (onder ATEX 153). Zonering wordt vastgelegd in het Explosieveiligheidsdocument (EVD) en moet onderbouwd zijn met een risico-analyse.

Apparatuur-categorieën: 1G, 2G, 3G

Onder ATEX 114 (de productrichtlijn) moet apparatuur in een explosiegevaarlijke omgeving in een categorievallen die past bij de zone waarin 'ie wordt ingezet:

Hetzelfde geldt voor stof (categorieën 1D, 2D, 3D voor zones 20, 21, 22).

Een 2G-apparaat mag in Zone 1 (en in Zone 2, want hoger gecertificeerd dan vereist). Een 3G-apparaat mag alleen in Zone 2. Als je hem in Zone 1 inzet, ben je in overtreding van je eigen ATEX 153-verplichting.

Beschermings-types: Ex-i, Ex-d, Ex-n

Binnen elke categorie zijn er verschillende beschermings-types, gedefinieerd in de EN 60079-serie normen. De drie meest voorkomende:

Een akoestische camera kan in verschillende beschermings-types worden uitgevoerd. In praktijk is Ex-i de standaard voor portable inspectie-camera's, omdat het lichter en handzamer is dan Ex-d. Bij aanschaf of inhuur is dit het kritieke spec-punt: vraag altijd om de ATEX-markering en de bijbehorende certificaten. Een markering ziet eruit als bijvoorbeeld II 2G Ex db IIC T4 Gb. Dit is geen optioneel sticker. Zonder geldig certificaat mag het apparaat niet de zone in.

Welke methodes mogen in welke zone?

Dezelfde detectie-methode kan in Zone 1 of Zone 2 worden ingezet, afhankelijk van de gecertificeerde uitvoering. Een overzicht van wat in praktijk het meest voorkomt:

Een belangrijke nuance: een akoestische camera werkt op afstand. Voor Zone 1- of Zone 0-installaties is het vaak praktischer om vanuit de aangrenzende veilige zone (een ruimte zonder ATEX-classificatie) de installatie te inspecteren. Zolang het apparaat zelf niet de risicozone betreedt, gelden de ATEX-eisen niet aan het apparaat. Wel aan de operator-procedure en aan eventuele kabels die de zonegrens passeren. Lokale veiligheidsregels van de klant kunnen aanvullende eisen stellen.

Praktijkvoorbeeld: een chemische installatie met beide zones

Een typische chemische plant heeft minstens drie zone-niveaus naast elkaar:

• Zone 0: binnenkant van reactor-vaten en opslagtanks
• Zone 1: directe omgeving van flenzen, kleppen, pompen, monsterpunten
• Zone 2: bredere installatie-omgeving, de buitenrand van de plant

Voor zo'n locatie verloopt een akoestische inspectie als volgt:

1. Vanuit de buitenrand (Zone 2 of vrij) scannen we de hele installatie op afstand. Lekken die zich verraden door turbulente uitstroming zijn met een akoestische camera vaak al van een aantal meters afstand zichtbaar te maken, afhankelijk van leksoort, druk en omgevingsgeluid.
2. Voor de installatiedelen in Zone 1 brengen we onze ATEX-gecertificeerde partner-camera mee. Onze inspecteur betreedt Zone 1 alleen na werkvergunning en met aangepaste PBM.
3. Zone 0 (binnenkant tanks) scannen we niet tijdens bedrijf. Dat gebeurt bij periodiek onderhoud met aparte protocollen, of via vaste sensoren die op voorhand zijn gemonteerd.

Wat je krijgt: één rapport met locatie en intensiteit per lek, gegroepeerd per zone, met aanduiding van urgentie. Bruikbaar voor zowel directe reparatie-acties als compliance-rapportage onder ATEX 153.

Wat doet GasProtex in Zone 1 en Zone 2?

Onze standaard-inspectie is ATEX-gecertificeerd voor Zone 2 (gas) en Zone 22 (stof). Voor de grote meerderheid van industriële inspecties is dat voldoende: de installatie wordt vanuit Zone 2 of vrij gebied geïnspecteerd op afstand.

Voor Zone 1-inspecties werken we met een gespecialiseerd partner-team dat over de zwaardere certificering beschikt. Dat regelen we voor je: één aanvraag, één rapport, één aanspreekpunt. Je hoeft niet zelf bij twee partijen aan te kloppen.

Wat we niet doen: Zone 0 betreden tijdens bedrijf. Voor inspecties in tanks of reactorvaten verwijzen we je door naar gespecialiseerde onderhoudspartijen die periodiek werk verrichten.

Plan een inspectie voor jouw installatie

Wat als ik niet zeker weet welke zone ik heb?

De zone-classificatie hoort vastgelegd te zijn in het Explosieveiligheidsdocument (EVD) van je werkgever. Als die niet bestaat of niet up-to-date is, ben je in overtreding van ATEX 153, en dat is een directe ingang voor de Arbeidsinspectie.

Wij komen niet de zone-classificatie voor je maken. Dat is specialistisch werk dat door ATEX-adviesbureaus wordt gedaan en valt bij ons buiten scope. Maar als je twijfelt over je huidige classificatie en wil weten of een inspectie zinvol is, kunnen we tijdens een Quickscan een eerste indicatie geven van waar je risicogebieden liggen. Voor de formele zone-classificatie verwijzen we je door naar een ATEX-adviseur.

Lees ook: ATEX 153 lekkage-inventarisatie voor de bredere compliance-context.

GasProtex is specialist in gas- en persluchtlekdetectie voor de Nederlandse industrie. ATEX-gecertificeerd (zone 2/22). VCA-vol.