ATEX & Compliance
Lekdetectie in ATEX-zones
GasProtex · 18 mei 2026 · 8 minuten leestijd
Gaslekken opsporen in een ATEX-omgeving is een ander spel dan in een gewone fabriek. Geen open vuur, geen elektrische ontsteking, geen warmtebron, en toch moet je weten waar je lekken zitten. Dit overzichtsartikel zet de vier methodes naast elkaar, legt uit wat de zone-classificatie betekent voor je keuze, en laat zien welke rol akoestische lekdetectie speelt in compliance met ATEX 153 en BRZO.
ATEX-zones in 60 seconden
Een ATEX-zone is een ruimte waar een explosieve atmosfeer kan ontstaan door ontvlambare gassen, dampen of stof. Europese wetgeving (ATEX 114 en ATEX 153) verplicht werkgevers om die zones in kaart te brengen en alleen apparatuur in te zetten die voor die specifieke zone gecertificeerd is.
Voor gas en damp: Zone 0 (continu of langdurig aanwezig), Zone 1 (af en toe bij normaal bedrijf), Zone 2 (zelden en kortstondig). Voor stof bestaan de overeenkomstige zones 20, 21 en 22.
Voor een diepere uitleg van de zones en hoe ze worden geclassificeerd: lees ons artikel ATEX-zones uitgelegd.
Vier methodes voor lekdetectie in ATEX-omgeving
Niet elke detectie-methode is in elke zone toegelaten, en niet elke methode is even efficiënt. Een overzicht:
| Methode | Werkingsprincipe | Geschikt voor | Beperkingen in ATEX |
|---|---|---|---|
| Vaste/stationaire gasdetectie | Sensor op vaste positie meet gasconcentratie ter plaatse | Continue bewaking van bekende risicopunten | Mist lekken buiten meetstraal; bewaakt concentratie, niet bron |
| Snuffeldetectie (handheld) | Operator loopt rond met handheld gasdetector | Lokale verificatie van vermoede lekken | Vereist menselijke aanwezigheid in zone; meet pas dichtbij bron |
| Tracer gas (helium of waterstof) | Inert gas wordt onder druk in systeem geblazen, detector pikt ontsnapping op | Hoge gevoeligheid op afgesloten systemen | Vereist productiestilstand; inert gas inkopen en inbrengen |
| Akoestische camera (ultrasoon) | Microfoon-array detecteert ultrasoon geluid van turbulente uitstroming | Brede inspectie op afstand, op druk | Werkt bij overdruk; geen detectie bij zeer lage drukverschillen |
Elke methode heeft zijn plek. Een professionele inspectie combineert er vaak twee of drie. Akoestische detectie is dominant geworden voor brede plant-scans omdat het non-invasief werkt en geen productiestilstand vereist.
Waarom akoestische camera-inspectie werkt in ATEX
Een akoestische camera bestaat uit een microfoon-array (vaak 64-200 microfoons) gecombineerd met een optische camera. De microfoons pikken ultrasone geluiden op (20.000 tot 80.000 Hz) die ontstaan wanneer gas of perslucht onder druk door een opening ontsnapt. Het systeem visualiseert de geluidsbron als een "hot spot" op een live beeld: zo zie je waar het lek zit, ook op afstand.
Voor ATEX-omgevingen is dit een belangrijke methode:
- Geen ontstekingsbron: een akoestische camera maakt geen vonk, geen warmte, geen elektrische ontlading die een explosieve atmosfeer zou kunnen ontsteken.
- Werkt op afstand: meten kan vanaf tientallen meters, dus de operator hoeft de risico-zone niet binnen te lopen.
- Geen contact met de installatie: geen aansluitingen, geen openen van leidingen, geen monsters nemen.
- Geen productiestilstand: de installatie blijft op druk, de meting verstoort niets.
Voor de specifieke werking en ATEX-certificering van akoestische camera's: lees Akoestische camera in ATEX-omgeving.
ATEX 153: jouw verplichting als werkgever
ATEX 153 (de werkgeversrichtlijn) verplicht je tot drie dingen:
- Inventarisatie van plaatsen waar explosieve atmosferen kunnen ontstaan
- Zone-classificatie (zone 0, 1, 2 voor gas; 20, 21, 22 voor stof)
- Risicobeperking door technische én organisatorische maatregelen, vastgelegd in een Explosieveiligheidsdocument (EVD)
De Arbeidsinspectie accepteert EVD's niet ouder dan vijf jaar. Bij plant-wijzigingen, nieuwe installaties of incidenten moet de EVD eerder geactualiseerd worden.
Lekkage-inventarisatie is een vast onderdeel van het EVD: je moet weten waar lekken kúnnen ontstaan en je inspanningen om die te detecteren documenteren. Een rapport van een ATEX-gecertificeerde akoestische inspectie is daarvoor bruikbaar bewijs.
Hoe een ATEX 153 lekkage-inventarisatie eruitziet en welke template je daarvoor kunt gebruiken, lees je in ATEX 153 lekkage-inventarisatie.
Zone 1 en Zone 2: wat is het verschil voor lekdetectie?
Zone 1 betekent dat een explosieve atmosfeer regelmatig aanwezig kan zijn bij normaal bedrijf. Zone 2 betekent dat zo'n atmosfeer onder normale omstandigheden niet aanwezig is, en als ze ontstaat dan slechts kortstondig.
Voor lekdetectie-apparatuur betekent dat verschil:
- Zone 1 vereist intrinsiek veilige (Ex-i) of drukvaste (Ex-d) certificering. Apparatuur moet zo ontworpen zijn dat het geen ontsteking kan veroorzaken, óók niet bij fouttoestand.
- Zone 2 accepteert lichtere certificeringen, bijvoorbeeld niet-vonkende (Ex-n) categorieën. Apparatuur moet bij normaal bedrijf veilig zijn; bij fouttoestand zijn aanvullende maatregelen toegestaan.
GasProtex inspecteert standaard in Zone 2 (gas) en Zone 22 (stof). Voor Zone 1-inspecties werken we met gespecialiseerd partner-team dat over de juiste hogere certificering beschikt.
Voor de praktische gevolgen van zone-classificatie op je inspectie-keuze: lees Lekdetectie in ATEX zone 1 en 2.
Wie is verantwoordelijk voor wat?
ATEX-verantwoordelijkheid is verdeeld over twee rollen:
- Fabrikant (onder ATEX 114): zorgt dat apparatuur ATEX-conform is ontworpen, gecertificeerd en gemarkeerd. CE-markering, ATEX-categorie en zone-aanduiding moeten zichtbaar zijn.
- Werkgever (onder ATEX 153): zorgt dat de juiste apparatuur op de juiste plek wordt ingezet, dat zones correct zijn geclassificeerd, en dat werknemers veilig kunnen werken.
In de praktijk: jij als plant-eigenaar koopt apparatuur van een ATEX 114-conforme fabrikant en zet 'm in volgens ATEX 153-regels. Als wij bij jou langs komen om te meten, vallen we onder jouw ATEX 153-verplichting voor zolang we op je terrein zijn, met onze eigen ATEX-gecertificeerde apparatuur en bevoegde technici.
Verdere uitleg in ATEX 114 vs ATEX 153.
Hoe GasProtex inspecties uitvoert in ATEX-omgevingen
Onze aanpak bij een ATEX-omgeving:
- Voorbereiding: we vragen je EVD en zone-classificatie op, plus een installatie-overzicht. We bepalen op basis daarvan welke meetposities relevant zijn en welke certificeringseisen gelden.
- On-site briefing: bij aankomst gaan we langs jullie veiligheids-coördinator. We krijgen werkvergunning, we stemmen af welke zones we wel of niet betreden, en we passen ons aan jullie regels aan (PBM, communicatie, evacuatie).
- Akoestische scan: vanuit toegestane posities (vaak buiten de zone, op afstand) inspecteren we de installatie. Lekken visualiseren we direct op het scherm, met locatie en intensiteit.
- Verificatie: bij elk gevonden lek meten we druk, type gas (op basis van procesinformatie) en lekgrootte. Bij onduidelijkheid voeren we een aanvullende meting uit.
- Rapportage: binnen 24 uur ontvang je een rapport met locatie per lek, geschatte uitstroom (l/min), geschatte jaarlijkse kosten en CO₂-impact, en herstel-prioritering. Bruikbaar als bijlage bij je EVD.
→ Plan een Quickscan voor jouw installatie
Veelgestelde vragen
Mag ik met een gewone akoestische camera in een ATEX-zone werken?
Nee. Voor Zone 1 en Zone 2 moet je een ATEX-gecertificeerde camera gebruiken met de juiste categorie (Ex-i of Ex-d voor Zone 1, Ex-n of hoger voor Zone 2). Een niet-gecertificeerde camera mag wel in de "veilige" omgeving rond de zone, niet erin.
Werkt akoestische detectie bij elk type gas?
Ja, de methode pikt het geluid van turbulente uitstroming op: dat is fysisch gedrag, niet gas-specifiek. Waterstof, methaan, ammoniak, CO₂, perslucht: allemaal detecteerbaar zolang er een drukverschil is. De gevoeligheid varieert wel: kleinere moleculen (waterstof) geven sterkere ultrasone signatuur dan grote moleculen.
Hoe vaak moet ik mijn ATEX-installatie laten inspecteren?
ATEX 153 schrijft geen vaste frequentie voor. De EVD bepaalt zelf de inspectie-intervalen op basis van risico. In praktijk zien we jaarlijkse inspecties bij BRZO-bedrijven en chemische installaties, halfjaarlijks bij hogere risico-categorieën. Voor de EU-Methaanverordening gelden aparte LDAR-frequenties.
Moet ik mijn productie stilleggen tijdens een akoestische inspectie?
Nee. Dat is een van de grote voordelen van deze methode: de installatie blijft op druk en in bedrijf. We meten op afstand, zonder contact. Productiestilstand is alleen vereist bij tracer-gas-methoden of fysieke inspecties.
Kunnen jullie ook in Zone 0 of Zone 20 meten?
Zone 0 (continu explosieve atmosfeer in gas) en Zone 20 (continu stofwolk) komen in praktijk bijna niet voor als toegankelijke meetomgeving: dat zijn vaak binnenruimtes van tanks en silo's. In zulke ruimtes is geen inspectie tijdens bedrijf mogelijk; ze worden gemeten bij periodiek onderhoud met aparte protocollen.
GasProtex is specialist in gas- en persluchtlekdetectie voor de Nederlandse industrie. ATEX-gecertificeerd (zone 2/22). VCA-vol.
Lekdetectie nodig in jouw ATEX-omgeving?
Plan een vrijblijvend kennismakingsgesprek of een Quickscan ter plaatse.