ATEX & Compliance

ATEX 153 lekkage-inventarisatie: wat moet erin?

GasProtex · 19 mei 2026 · 6 minuten leestijd

Een Explosieveiligheidsdocument (EVD) is verplicht zodra je werkt met installaties waar een explosieve atmosfeer kan ontstaan. Het is de ATEX-specifieke uitwerking van je Risico-Inventarisatie en -Evaluatie (RI&E). De lekkage-inventarisatie is daarvan het inhoudelijke hart: wat zijn je bronnen, hoe groot is het risico, en welke maatregelen tref je? Dit artikel legt uit wat ATEX 153 eist, wat er in een EVD hoort en hoe een akoestische inspectie de onderbouwing levert.

De korte versie

ATEX 153 (Europese richtlijn 1999/92/EG, in Nederland vastgelegd in het Arbobesluit) verplicht werkgevers met explosieve atmosferen tot vier dingen: explosieve atmosferen identificeren, zones classificeren, risico's beoordelen en maatregelen treffen. De documentatie hiervan heet het Explosieveiligheidsdocument (EVD).

De lekkage-inventarisatie zit in dat EVD: een opgave van alle plaatsen waar gas, damp of stof kan vrijkomen, hoe vaak en met welk debiet. Zonder lekkage-inventarisatie kun je geen onderbouwde zone-classificatie maken en is je EVD niet compleet.

De Nederlandse Arbeidsinspectie accepteert geen EVD's ouder dan vijf jaar. Bij wijzigingen (nieuwe installatie, nieuwe stof, modificatie) moet de inventarisatie eerder geactualiseerd worden.

Wie valt onder ATEX 153?

ATEX 153 geldt voor alle werkgevers die werknemers laten werken in of nabij plaatsen waar explosieve atmosferen kunnen ontstaan. Dat is breder dan veel mensen denken. Niet alleen petrochemie of BRZO-bedrijven, maar ook:

• Voedingsmiddelenbedrijven met meelstof, suikerstof of CIP-installaties
• Brouwerijen en distilleerderijen (ethanol-dampen)
• Afvalverwerkers (methaan, biogas)
• Lakstraten en oppervlaktebehandeling (oplosmiddel-dampen)
• Olie- en gasdistributie (aardgas, propaan)
• Waterstof-installaties en laad-locaties
• Koel- en koeltechniek met ammoniak of brandbare koudemiddelen

Twijfel je of je onder ATEX 153 valt? Als je werkt met ontvlambare gassen, dampen, mist of stof in voldoende hoeveelheden om met lucht een explosief mengsel te vormen: dan val je eronder. Een ATEX-adviseur of veiligheidskundige kan de definitieve beoordeling maken.

Hoe past het EVD in je RI&E?

Elke werkgever in Nederland is onder de Arbowet (artikel 5) verplicht een Risico-Inventarisatie en -Evaluatie (RI&E) op te stellen. Dat is een breed document dat alle arbeidsrisico's in je bedrijf in kaart brengt: fysieke belasting, gevaarlijke stoffen, beeldscherm-werk, werkdruk, en, voor zover relevant, explosiegevaar.

Het EVD is de ATEX-specifieke verdiepingvoor het onderwerp "explosieve atmosferen". De algemene RI&E benoemt op hoofdlijn dat explosiegevaar aanwezig is en hoe er mee wordt omgegaan. Het EVD werkt dat uit met zone-classificatie, beheersmaatregelen en compliance-onderbouwing zoals het Arbobesluit voorschrijft.

In praktijk zijn er twee toegestane werkwijzen:

• EVD als hoofdstuk in de RI&E: het explosie-deel zit als zelfstandig hoofdstuk in de RI&E, met dezelfde update-cyclus.
• EVD als zelfstandig document: het EVD staat los, met een verwijzing in de RI&E. Bij grote of complexe installaties is dit overzichtelijker.

Beide opties zijn geldig zolang de inhoud volledig is en de twee documenten naar elkaar verwijzen. Wat niet mag: een RI&E die wel explosiegevaar erkent, maar geen onderliggend EVD (of equivalent gedetailleerd hoofdstuk) heeft. Dan ben je in overtreding van zowel de Arbowet (RI&E onvolledig) als het Arbobesluit (EVD ontbreekt).

Wat moet er in een EVD?

Of het EVD nu als zelfstandig document bestaat of als hoofdstuk in je RI&E: de inhoud is hetzelfde. Een EVD bevat vier hoofdonderdelen, zoals voorgeschreven in artikel 8 van de Europese richtlijn en uitgewerkt in het Nederlandse Arbobesluit:

Een goed EVD is geen formaliteit. De Arbeidsinspectie controleert bij onaangekondigde bezoeken én bij incidenten of het document compleet, actueel en navolgbaar is.

Lekkage-inventarisatie: hoe identificeer je bronnen?

De lekkage-inventarisatie is de meest tijdrovende stap van het EVD, maar ook de meest concrete. Hier gaat het om: waar in de installatie kan stof, gas of damp ontsnappen, en wat is de kans en omvang van zo'n lek?

Bronnen die vrijwel altijd in de inventarisatie horen:

• Flenzen en afdichtingen
• Pompen en compressoren (mechanische afdichtingen, asdoorvoeren)
• Kleppen, vooral handbediende en regelafsluiters
• Monsterpunten en aftappunten
• Vulpunten en losslang-aansluitingen
• Veiligheidskleppen en ontluchtingen
• Slangen en flexibele verbindingen
• Ontluchting van tankventilaties

Per bron wordt geclassificeerd hoe vaak een vrijkoming kan optreden:

• Continue bron: bv. een open vloeistofoppervlak in een opslagtank. Leidt tot Zone 0 in de nabijheid.
• Primaire bron: bv. een mechanische afdichting bij een pomp die bij normaal bedrijf af en toe lekt. Leidt tot Zone 1.
• Secundaire bron: bv. een flens of klep die bij normaal bedrijf dicht is en alleen bij storing lekt. Leidt tot Zone 2.

De inventarisatie wordt vaak vastgelegd in een tabel met per bron: locatie, type, lekfrequentie, geschatte uitstroom, omringende ventilatie en daaruit afgeleide zone-classificatie. Deze tabel is de directe input voor de zone-classificatie in stap 2 van het EVD.

Hoe akoestische lekdetectie de inventarisatie ondersteunt

Een lekkage-inventarisatie is op papier een theoretische exercitie: per bron wordt geschat hoe vaak en hoeveel die lekt. Bij oudere installaties of bij wijzigingen blijkt vaak dat de werkelijke lekfrequentie afwijkt van de theoretische inschatting.

Akoestische detectie levert hier de empirische onderbouwing:

• Aanwezige lekken in kaart brengen: bij een eerste inspectie wordt zichtbaar welke flenzen, kleppen of pompen daadwerkelijk lekken, niet alleen theoretisch. Dat geeft een concrete startpositie.
• Verschuivingen over tijd zichtbaar maken: bij periodieke inspectie zie je welke bronnen lekkages ontwikkelen. Dat is input voor onderhoudsplanning én voor het actualiseren van de inventarisatie.
• Onderbouwing van zone-classificatie: als je in praktijk geen lekken vindt op bepaalde plekken, kun je de zone-classificatie daar onderbouwd handhaven (of verlagen, na overleg met je ATEX-adviseur).
• Compliance-rapport bij audit: een rapport van een ATEX-gecertificeerde akoestische inspectie is geschikt bewijs voor de Arbeidsinspectie dat je actief toetst of je inventarisatie nog klopt.

Wat een akoestische inspectie niet vervangt: de formele zone-classificatie zelf. Dat blijft het werk van een ATEX-adviseur of veiligheidskundige. Maar de inspectie levert de meet-data waarop die adviseur zijn classificatie kan baseren.

Hoe vaak moet je de inventarisatie actualiseren?

De ATEX-richtlijn schrijft geen vaste frequentie voor. De Nederlandse Arbeidsinspectie hanteert als praktijkrichtlijn: een EVD mag niet ouder zijn dan vijf jaar. Bij wijzigingen aan de installatie, procesveranderingen of incidenten moet de inventarisatie eerder geactualiseerd worden.

Praktijk-overzicht:

Voor bedrijven met dynamische installaties (veel ombouw, projectmatig werk) is een jaarlijkse akoestische inspectie een praktische manier om de inventarisatie consistent bij te houden. Voor stabiele installaties is een tweejaarlijkse of driejaarlijkse inspectie vaak voldoende.

Wat gebeurt er als je geen EVD hebt?

Het Arbobesluit verplicht een EVD bij explosiegevaar. Geen EVD hebben terwijl je er een nodig hebt is een overtreding van de Arbeidsomstandighedenwet. De Nederlandse Arbeidsinspectie kan bij controle of incident:

• Een bestuurlijke boete opleggen
• Werk stilleggen tot het in orde is
• Bij ernstige situaties: strafrechtelijke vervolging starten

Naast de juridische consequenties is er een verzekeringsdimensie: bij een incident in een gebrekkig gedocumenteerde ATEX-omgeving kunnen verzekeraars dekking weigeren of vorderen tot regres.

En in BRZO/Seveso-bedrijven is de EVD onderdeel van het bredere veiligheidsbeheerssysteem. Een ontbrekend of verouderd EVD is daar geen kleine omissie maar een grond voor escalatie binnen het toezichtsregime.

Wat doet GasProtex bij een lekkage-inventarisatie?

Wij maken niet het EVD zelf, dat is werk voor je interne veiligheidskundige of een externe ATEX-adviseur. Maar wij leveren de meet-data en het inspectie-rapport waarop de inventarisatie kan worden onderbouwd of geactualiseerd.

Concreet:

1. Voorbereiding: we ontvangen je huidige EVD (of de relevante zone-classificatie) zodat we weten welke punten kritiek zijn voor je inventarisatie.
2. Inspectie: we scannen je installatie met een akoestische camera. Elk geluidssignaal dat duidt op turbulente uitstroming (lek) registreren we, met locatie en geschatte intensiteit.
3. Verificatie: bij elk gevonden lek meten we druk, geschatte uitstroom (l/min) en classificeren we naar continue, primaire of secundaire bron (volgens de ATEX-systematiek).
4. Rapport: binnen 24 uur ontvang je een rapport per zone, per bron, met geschatte uitstroom, kosten en CO₂-impact. Gestructureerd zodat je het direct als bijlage aan je EVD kunt toevoegen.

Voor de formele zone-classificatie en het opstellen van het EVD-document zelf verwijzen we je door naar een ATEX-adviseur. Wij leveren de meetbare onderbouwing.

Plan een ATEX-inspectie voor jouw installatie

Wat past bij jouw situatie?

GasProtex is specialist in gas- en persluchtlekdetectie voor de Nederlandse industrie. ATEX-gecertificeerd (zone 2/22). VCA-vol.