ATEX & Compliance
ATEX 114 vs ATEX 153: wie is waar verantwoordelijk?
GasProtex · 19 mei 2026 · 4 minuten leestijd
ATEX 114 en ATEX 153 worden vaak op één hoop gegooid alsof het twee namen zijn voor dezelfde regelgeving. Dat is niet zo. ATEX 114 richt zich op de fabrikant van apparatuur. ATEX 153 op de werkgever die er in werkt. Dit artikel legt het verschil uit, met praktische voorbeelden en de plek die een externe dienstverlener daarin inneemt.
De korte versie
ATEX 114 (richtlijn 2014/34/EU) bepaalt aan welke eisen producten moeten voldoen die in een explosieve atmosfeer mogen worden ingezet. De fabrikant is verantwoordelijk: hij zorgt voor ontwerp, certificering, markering en documentatie.
ATEX 153 (richtlijn 1999/92/EG) bepaalt wat een werkgever moet doen om werknemers veilig te laten werken in een omgeving waar een explosieve atmosfeer kan ontstaan. De werkgever is verantwoordelijk: zone-classificatie, beheersmaatregelen, voorlichting, en het Explosieveiligheidsdocument (EVD).
Eén kant produceert de apparatuur, de andere kant zet 'm in. Beide kanten hebben hun eigen verplichting.
ATEX 114: voor de fabrikant
ATEX 114 (in Nederland geïmplementeerd via het Warenwetbesluit explosieveilig materieel) geldt voor iedereen die producten op de markt brengt of in gebruik neemt die bedoeld zijn voor explosiegevaarlijke omgevingen. Dat kan een fabrikant zijn, een importeur of een distributeur die het product op de Europese markt aanbiedt.
Wat moet een fabrikant doen?
- Het product ontwerpen volgens de toepasselijke ATEX-eisen
- Een conformiteitsbeoordeling laten uitvoeren (afhankelijk van categorie: door fabrikant zelf of door een aangemelde instantie)
- CE-markering aanbrengen (verplicht voor alle ATEX-producten)
- Een ATEX-specifieke markering aanbrengen die aangeeft in welke categorie en zone het product mag worden ingezet
- Een EU-conformiteitsverklaring opstellen
- Een technisch dossier bijhouden
De markering ziet er bijvoorbeeld zo uit: II 2G Ex db IIC T4 Gb. Daarin staat de groep (industrieel of mijnbouw), de categorie (1, 2 of 3), de gasgroep, de beschermings-type en de temperatuurklasse. Een product zonder geldige markering en certificaat mag een werkgever niet inzetten in een ATEX-zone. Doet hij dat wel, dan overtreedt hij ATEX 153, ongeacht of het de fabrikant aan iets ontbreekt.
Voorbeelden van ATEX 114-producten: gasdetectoren, gemotoriseerde ventilatoren, schakelkasten, verlichting, akoestische camera's voor inspectie en alle elektrisch aangedreven apparatuur in ATEX-zones.
ATEX 153: voor de werkgever
ATEX 153 (in Nederland in het Arbobesluit) richt zich op de werkgever die werknemers in of nabij een explosieve atmosfeer laat werken. De richtlijn is generiek: ongeacht of je in petrochemie zit, in voedingsmiddelen-productie of in afvalverwerking.
Wat moet een werkgever doen?
- Identificeren waar explosieve atmosferen kunnen ontstaan
- Zones classificeren (Zone 0/1/2 voor gas, Zone 20/21/22 voor stof)
- Risico-beoordeling uitvoeren en beheersmaatregelen treffen
- Een Explosieveiligheidsdocument (EVD) opstellen en actueel houden
- Werknemers voorlichten en trainen
- Alleen apparatuur inzetten die voor de betreffende zone is gecertificeerd
- Periodiek toetsen of de situatie nog klopt met het document
De praktische uitwerking van de lekkage-inventarisatie zit in ATEX 153 lekkage-inventarisatie. Voor de zone-classificatie: zie ATEX-zones uitgelegd.
Het verschil in één tabel
| ATEX 114 | ATEX 153 | |
|---|---|---|
| Officiële richtlijn | 2014/34/EU | 1999/92/EG |
| NL-implementatie | Warenwetbesluit explosieveilig materieel | Arbobesluit, hoofdstuk 3, afdeling 2a |
| Voor wie | Fabrikanten, importeurs, distributeurs van apparatuur | Werkgevers met explosieve atmosferen |
| Belangrijkste output | CE-markering, ATEX-markering, conformiteitsverklaring | EVD, zone-classificatie, beheersmaatregelen |
| Handhaving in NL | Marktoezicht op productveiligheid | Nederlandse Arbeidsinspectie |
| Geldt voor | Het product (technisch) | De werksituatie (organisatorisch + technisch) |
Hoe de twee in elkaar grijpen
Een vergelijking: ATEX 114 is als de typegoedkeuring van een auto, ATEX 153 als de wegenverkeerswet. De fabrikant moet de auto bouwen zoals voorgeschreven. De bestuurder moet 'm gebruiken zoals voorgeschreven. Geen geldig typegoedkeuringscertificaat betekent dat de auto niet de openbare weg op mag. Geen geldig rijbewijs of geen verkeerd inzicht betekent dat de bestuurder de auto niet mag besturen, ook al is de auto zelf in orde.
In ATEX-context: als jij apparatuur koopt zonder geldige ATEX-markering, dan loopt de fabrikant tegen ATEX 114-handhaving aan (of de importeur). Als jij die apparatuur inzet zonder dat het bij je zone-classificatie past, of zonder bij te houden waar je inventarisatie-risico's zitten, dan loop je tegen ATEX 153-handhaving aan.
Veel werkgevers denken dat een CE-markering voldoende is om apparatuur in elke zone in te zetten. Dat is niet zo: de CE-markering bevestigt dat de fabrikant aan ATEX 114 heeft voldaan. De geschikte zone staat in de ATEX-specifieke markering ernaast (de "II 2G..."-aanduiding). Een 3G-product (Zone 2) is niet automatisch geschikt voor Zone 1.
Waar valt GasProtex onder?
Wij vallen onder beide richtlijnen, in verschillende rollen:
- Onder ATEX 114: wij gebruiken zelf akoestische camera's en meet-apparatuur. Die apparaten moeten zelf ATEX-conform zijn als ze in een zone worden ingezet. Wij kopen ze in als afnemer van een fabrikant die aan ATEX 114 voldoet. De fabrikant blijft eindverantwoordelijk voor het product.
- Onder ATEX 153: als wij bij jou op locatie zijn, vallen we onder jouw werkgever-verantwoordelijkheid voor de duur van het werk. Jij bepaalt de zone-classificatie, de werkvergunning, de evacuatieprocedure. Wij voeren uit binnen jouw kader, met onze eigen ATEX-gecertificeerde apparatuur en bevoegde technici.
Wat wij niet doen: de zone-classificatie voor jou opstellen of jouw EVD schrijven. Dat blijft jouw verantwoordelijkheid (of die van een ATEX-adviseur die je inhuurt). Wij leveren meet-data en inspectie-rapporten die als onderbouwing kunnen dienen voor jouw EVD.
Veelgestelde vragen
Heb ik aan ATEX 114 voldaan als mijn apparatuur CE-markering heeft?
Niet automatisch. CE-markering is breder en bestaat onder veel productrichtlijnen. Voor ATEX-zones moet er bovendien een specifieke ATEX-markering aanwezig zijn (groep, categorie, beschermings-type, gasgroep, temperatuurklasse). Zonder die ATEX-markering mag het product niet in een zone worden ingezet.
Wie controleert wat?
ATEX 114 wordt in Nederland gehandhaafd door marktoezicht op productveiligheid. ATEX 153 wordt gehandhaafd door de Nederlandse Arbeidsinspectie, vaak in samenhang met andere Arbo-controles of na incidenten.
Wat als mijn leverancier de fout in is gegaan?
Als blijkt dat een product door de fabrikant verkeerd is gemarkeerd of gecertificeerd, valt dat onder ATEX 114-handhaving van de fabrikant of importeur. Maar de werkgever heeft een eigen verantwoordelijkheid om te controleren wat hij in zijn zones inzet: als jij zonder verificatie een product gebruikt dat achteraf niet ATEX-conform blijkt, dan heeft de Arbeidsinspectie nog steeds een verhaal richting jou onder ATEX 153.
GasProtex is specialist in gas- en persluchtlekdetectie voor de Nederlandse industrie. ATEX-gecertificeerd (zone 2/22). VCA-vol.
Vragen over de juiste apparatuur in jouw zones?
Plan een vrijblijvend kennismakingsgesprek of een Quickscan ter plaatse.